Pháp Lam: Tinh Hoa Nghệ Thuật Cung Đình & Ứng Dụng Nội Thất Đương Đại

Nếu hội họa là tiếng nói của tâm hồn, thì Pháp lam chính là ngôn ngữ của sự quyền quý và trường tồn dưới triều đại nhà Nguyễn. Từng được ví như một “di sản vật thể đặc biệt”, Pháp lam không chỉ là sự kết hợp kỳ công giữa cốt đồng vững chãi và lớp men ngũ sắc rực rỡ, mà còn là minh chứng cho trí tuệ và đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân cung đình xưa.

Từng có giai đoạn bị thời gian và những biến động lịch sử vùi lấp, nghệ thuật Pháp lam nay đã “thức giấc” đầy kiêu hãnh. Không còn bó hẹp trong những bức phù điêu trên nóc điện hay cổ diềm lăng tẩm, Pháp lam hiện đại đang trở thành một biểu tượng của lối sống thượng lưu, nơi các thương hiệu nội thất cao cấp như Galaxy Furniture khéo léo đưa di sản này vào không gian sống đương đại.

Hãy cùng ngược dòng lịch sử để giải mã bí mật đằng sau lớp men đa sắc, quy trình chế tác kỳ công và cách mà loại hình nghệ thuật cung đình này đang viết tiếp chương mới trong những ngôi nhà hiện đại ngày nay.

1. Nguồn gốc lịch sử

• Nguồn gốc thế giới: Công nghệ chế tác pháp lang (tên gọi khác của pháp lam) có nguồn gốc từ vùng Đại Thực (Ả Rập – Tây Á), du nhập vào Trung Hoa từ thế kỷ XIII dưới thời Mông Nguyên. Riêng kỹ nghệ họa pháp lang (vẽ trên nền men) – tiền thân của pháp lam Huế – lại khởi nguyên từ vùng Limoges (Pháp) và Battersea (Anh) từ thế kỷ XV, sau đó theo chân các tu sĩ dòng Tên du nhập vào Trung Quốc qua cửa ngõ Quảng Đông vào cuối thế kỷ XVII.
• Sự hình thành tại Việt Nam: Pháp lam xuất hiện tại Huế vào thời vua Minh Mạng. Năm 1827 (Minh Mạng năm thứ 8), nhà vua cho lập Pháp lam Tượng cục sau khi nghệ nhân Vũ Văn Mai cùng các thợ vẽ học được nghề này từ Quảng Đông. Ngoài xưởng tại Huế, triều đình còn mở thêm xưởng ở Ái Tử (Quảng Trị) và Đồng Hới (Quảng Bình).

2. Sự ra đời của tên gọi “Pháp lam”

Việc triều Nguyễn đổi tên gọi từ pháp lang (theo cách gọi của Trung Hoa) thành pháp lam chủ yếu xuất phát từ truyền thống tránh phạm húy và những sáng tạo riêng trong danh xưng của vương triều này. Dưới đây là các lý do chi tiết theo các nguồn tư liệu:

Đây là các lý do phổ biến nhất được các nhà nghiên cứu ghi nhận:

• Trùng âm với tên các bậc tôn túc: Chữ “lang” (瑯) trong pháp lang có âm đọc rất gần với chữ “Lan”, đặc biệt là khi phát âm theo thổ ngữ Huế.
• Tiếp nối ý nghĩa “quý như ngọc”: Trong tiếng Hán, chữ “lang” (瑯) vốn có bộ Ngọc (玉) ở phía trước, mang nghĩa là một loại đá quý. Khi đổi sang “lam”, nhà Nguyễn đã ban thêm bộ Ngọc vào trước chữ Lam (藍 – màu xanh) để tạo thành một chữ Lam mới (ngọc lam)
• Khuôn phép và màu sắc: Chữ “Pháp” được hiểu là luật lệ, khuôn phép; còn “Lam” là chỉ màu men xanh lam đặc trưng. Theo cách hiểu này, “pháp lam” có nghĩa là nghệ thuật tráng men lên cốt kim loại được thực hiện theo những phương thức và quy tắc định sẵn

3. Thời kỳ suy thoái và hành trình phục dựng nghệ thuật cung đình

Nghệ thuật Pháp lam Huế, dù có lịch sử huy hoàng gắn liền với triều Nguyễn, đã trải qua một thời kỳ suy thoái đau thương trước khi được nỗ lực phục hồi bởi các nhà nghiên cứu và nghệ nhân hiện đại.

3.1. Thời kỳ suy thoái và thất truyền

Mặc dù phát triển rực rỡ dưới triều Minh mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, kỹ nghệ Pháp lam Huế bắt đầu rơi vào thoái trào từ cuối thế kỷ XIX:

• Dấu mốc suy vi: Sự sa sút bắt đầu từ sau thời kỳ “tứ nguyệt tam vương” (1883 – 1885). Mặc dù vua Đồng Khánh (1885 – 1889) đã có nỗ lực phục hồi và chỉnh đốn nhưng không thể đưa kỹ nghệ này trở lại thời hoàng kim, dẫn đến việc nó dần bị thất truyền
• Nguyên nhân suy thoái: Có thể nhắc đến 3 nguyên nhân chính khi nói đến sự suy thoái bao gồm biến động chính trị với sự xâm lược từ thực dân Pháp khiến đất nước lâm vào cảnh khó khăn, sự đình trệ sản xuất do các quan xưởng bị đóng cửa, thợ thuyền xiêu tán và khó khăn về tài chính khiến ngân sách không đủ để duy trì các lò đúc và xưởng chế tác tốn kém.

Tổng thời gian tồn tại của kỹ nghệ Pháp lam Huế chỉ kéo dài hơn 60 năm (1827 – 1888). Sau giai đoạn này, các bí quyết và thư tịch về cách pha chế men, kỹ thuật nung đều bị thất lạc hoàn toàn.

3.2. Quá trình phục dựng nghệ thuật cung đình

Sau gần hai thế kỷ bị mai một, quá trình hồi sinh Pháp lam Huế đã được thực hiện thông qua hai hướng chính: nghiên cứu phục hồi kỹ thuật truyền thống và ứng dụng công nghệ hiện đại trong bảo tồn.

Người tiên phong trong phục hồi kỹ thuật là Thạc sĩ Đỗ Hữu Triết, người có công lớn trong việc nghiên cứu và làm chủ lại kỹ thuật chế tác Pháp lam Huế. Sau gần 10 năm mày mò và vượt qua nhiều lần thất bại do thiếu hụt tài liệu cổ, ông đã tìm ra nguyên lý cơ bản của kỹ thuật nung nhiệt để tạo ra lớp men bền bỉ trên cốt đồng.

Thành tựu để lại là kỹ thuật này đã được ứng dụng để trùng tu nhiều hạng mục tại các di tích quan trọng và mở rộng sang các sản phẩm mỹ thuật hiện đại như tranh pháp lam, đồ trang sức và quà tặng lưu niệm.

Sự hồi sinh này có thể ví như việc “thắp lại một ngọn lửa đã tắt”: dù bí quyết của người xưa đã không còn nguyên vẹn, nhưng bằng lòng nhiệt huyết và công nghệ hiện đại, lớp áo “vàng son lộng lẫy” của các cung điện Huế đã được vá lại, giúp di sản này tiếp tục hiên ngang trước thử thách của thời gian.

4. Các kỹ thuật chế tác pháp lam

Dựa trên phương pháp chế tạo thai cốt (cốt kim loại) và kỹ thuật thể hiện men màu, các nguồn tin phân chia kỹ thuật chế tác pháp lam thành bốn loại chính sau đây:

4.1. Kháp ti pháp lam (Cloisonné)

Đây là kỹ thuật làm pháp lam theo kiểu ngăn chia ô hộc.

• Quy trình: Nghệ nhân dùng những sợi tơ đồng mảnh và nhỏ kết thành các dạng họa tiết, sau đó gắn chúng lên cốt bằng đồng. Men pháp lam nhiều màu được trát đầy vào phần trong và ngoài các ô trang trí này.
• Hoàn thiện: Sản phẩm được đưa vào lò nung đốt nhiều lần cho đến khi lớp men đạt độ dày thích hợp, sau đó được mài nhẵn và mạ vàng các đường chỉ đồng để tạo vẻ sang trọng.

4.2. Họa pháp lam (Painted Enamel)

Đây là kỹ thuật làm theo kiểu vẽ trên nền men tương tự như các tác phẩm hội họa và cũng là kỹ nghệ chính mà triều Nguyễn đã tiếp thu để phát triển thành Pháp lam Huế.

• Quy trình: Một lớp men pháp lang một màu (thường là men lót) được quét trực tiếp lên cốt kim loại. Sau đó, nghệ nhân dùng bút lông vẽ các họa tiết trang trí bằng men màu lên trên nền men lót này.
• Hoàn thiện: Sản phẩm được nung ở nhiệt độ cao và mài bóng sau khi ra khỏi lò.

4.3. Tạm thai pháp lam (Champlevé)

Kỹ thuật này tạo ra các sản phẩm có cốt được chạm trổ.

• Quy trình: Thay vì dùng sợi chỉ đồng, nghệ nhân sẽ khắc lõm trực tiếp các hoa văn vào cốt món đồ đồng. Phần lõm xuống này sau đó được lấp đầy bằng men pháp lam.
• Hoàn thiện: Sau khi nung đốt, sản phẩm được mài bóng. Đặc điểm của kỹ thuật này là tạo ra các đường nét nổi thô tháp nhưng mang lại vẻ đẹp trang trọng và mộc mạc.

4.4. Thấu minh pháp lam (Translucent Enamel)

Loại này còn được gọi là Quảng pháp lang hoặc Thiêu lam.

• Quy trình: Nghệ nhân sử dụng cốt bằng vàng, bạc hoặc đồng đã được chạm nổi hoặc khắc chìm các đồ án trang trí. Sau đó, một lớp men pháp lang trong suốt hoặc bán trong suốt được tráng lên trên bề mặt.
• Đặc điểm: Kỹ thuật này lợi dụng tính xuyên thấu của lớp men để làm nổi bật các đường nét chạm khắc và sự biến đổi màu sắc, ánh kim dưới lớp men.

5. Pháp lam tại Việt Nam

Tại Việt Nam, loại hình pháp lam được tiếp thu và phát triển chủ yếu là Họa pháp lang (Painted Enamel). Đây là kỹ nghệ chính mà các vua triều Nguyễn đã tiếp thu từ vùng Quảng Đông (Trung Quốc) để phát triển thành pháp lam Huế. Kỹ thuật này sử dụng bút lông vẽ trực tiếp các họa tiết bằng men màu lên nền cốt đồng đã được phủ một lớp men lót, sau đó đem nung ở nhiệt độ cao.

5.1. Phân loại pháp lam tại Việt Nam theo nguồn gốc sản xuất

Các nhà nghiên cứu và học giả người Pháp (như Gaide và Henry Peyssonneaux) đã phân định pháp lam tại Việt Nam thành hai dòng dựa trên xuất xứ.

• Pháp lam Huế chính thống (Émaux d’Annam): Là những sản phẩm do Pháp lam Tượng cục và các xưởng tại Huế, Ái Tử, Đồng Hới trực tiếp chế tác. Loại này thường có nét vẽ mộc mạc hơn, thai cốt mỏng và nhẹ hơn, hiệu đề thường viết theo lối chữ triện với cụm từ “… niên chế”.
• Pháp lam ký kiểu (Émaux faits pour l’Annam): Là những món đồ cao cấp do triều đình nhà Nguyễn đặt làm tại Quảng Đông (Trung Quốc) theo yêu cầu riêng về kiểu dáng và họa tiết của Việt Nam. Dòng này có kỹ thuật nung chế hoàn hảo, hình thức sắc sảo hơn, hiệu đề thường viết theo lối chữ chân với cụm từ “… niên tạo”.

5.2. Điểm đặc biệt của pháp lam tại Việt Nam

Dòng pháp lam tại Việt Nam có sự sáng tạo vượt bậc khi được ứng dụng vào nhiều mục đích khác nhau.

• Pháp lam trang trí ngoại thất (Vật liệu kiến trúc): Các đồ án hình khối (rồng, phượng, nhật nguyệt) gắn trên đỉnh nóc, đầu đao hoặc các mảng phẳng trang trí “nhất thi nhất họa” ở cổ diềm các cung điện, lăng tẩm. Đây là điểm độc đáo nhất của pháp lam Việt Nam so với thế giới.
• Pháp lam trang trí nội thất: Bao gồm các bức hoành phi, đối liễn, tranh treo tường hoặc các chữ Hán rời gắn trên gỗ hoặc đá.
• Pháp lam gia dụng và tế tự: Các vật dụng hàng ngày (tô, bát, chén, khay, hộp trầu) và đồ thờ cúng (quả bồng, bình rượu, đỉnh hương, lọ hoa) dùng trong cung đình.

Pháp lam tại Việt Nam không chỉ là một kỹ thuật tráng men ngoại nhập mà đã trở thành một loại vật liệu kiến trúc và nghệ thuật đặc trưng của Huế, gắn liền với sự hưng thịnh của triều Nguyễn trong suốt hơn 60 năm.

6. Quy trình chế tác tạm thai pháp lam

Tạm thai pháp lam (còn gọi là Phất lang khảm) là loại pháp lam có thai cốt được chạm trổ một cách tinh xảo. Quy trình chế tác loại hình này có nhiều nét tương đồng với kỹ thuật kháp ti pháp lang nhưng khác biệt hoàn toàn ở phương pháp tạo hoa văn trên bề mặt kim loại. Dưới đây là các bước cụ thể:

• Tạo thai cốt và khắc hoa văn: Thay vì dùng các sợi chỉ đồng mảnh để tạo ngăn chia ô hộc, nghệ nhân sẽ tiến hành khắc lõm trực tiếp (kỹ thuật chạm lộng) vào cốt đồng của món đồ. Quá trình này khiến cho các đường viền của hoa văn nổi lên hẳn so với phần nền đã bị khắc sâu xuống.
• Đổ men: Phần không gian bị khắc lõm xuống sẽ được lấp đầy bằng các lớp men pháp lang nhiều màu sắc.
• Nung đốt: Sau khi đã phủ men, sản phẩm được đưa vào lò nung ở nhiệt độ cao để lớp men nóng chảy và bám chặt vào thai cốt đồng.
• Hoàn thiện: Sản phẩm sau khi nung sẽ được đem đi mài bóng để làm phẳng bề mặt và bộc lộ vẻ đẹp của các lớp men màu.

Đặc thù của quy trình chế tác này là tạo ra các đường nét nổi tuy có phần thô tháp nhưng lại mang đến sự trang trọng và mộc mạc cho các tác phẩm nghệ thuật.

7. Ứng dụng pháp lam trong thời hiện đại

7.1. Mỹ thuật và quà tặng lưu niệm

Pháp lam đã thoát khỏi khuôn mẫu của vật liệu xây dựng để trở thành các tác phẩm nghệ thuật độc lập.

• Tranh pháp lam: Nghệ nhân hiện đại đã sáng tác tranh theo cả chủ đề truyền thống lẫn hiện đại, thậm chí thử nghiệm kết hợp pháp lam với sơn dầu và sơn mài.
• Vật phẩm lưu niệm và trang sức: Pháp lam được ứng dụng để sản xuất các mặt hàng như trang sức, hộp phấn, hộp đựng nữ trang và các sản phẩm mỹ thuật có tính ứng dụng cao, đáp ứng nhu cầu thị trường hiện nay.

7.2. Thiết kế nội thất và Nội thất cao cấp

• Nội thất đương đại: Pháp lam đang dần khẳng định vị thế như một di sản độc đáo trong không gian sống đương đại. Vật liệu này được sử dụng như một điểm nhấn tinh tế để kết nối quá khứ và hiện tại trong các công trình nhà ở. Một số thương hiệu nội thất như Galaxy Furniture đã đưa pháp lam vào chế tác các sản phẩm bàn, ghế, giường tủ cao cấp, biến di sản triều Nguyễn thành một phần của phong cách sống sang trọng và độc bản.

Nghệ thuật pháp lam trong thời hiện đại có thể ví như một “nhịp cầu bằng đồng tráng men” nối liền hai bờ thời gian: nó vừa mang trong mình cốt cách vững chãi của lịch sử, vừa khoác lên mình lớp men màu rực rỡ, linh hoạt để thích nghi và tỏa sáng trong không gian sống của con người ngày nay.

8. Trang trí nội thất cùng pháp lam

Trong không gian cung đình và các phủ đệ thời Nguyễn, pháp lam không chỉ đóng vai trò là vật liệu kiến trúc bền bỉ mà còn là những tác phẩm mỹ thuật trang trọng, được ứng dụng đa dạng để bài trí và bày biện nội thất.

8.1. Các loại hình hiện vật trang trí nội thất

Pháp lam trang trí nội thất rất phong phú về dáng kiểu, có thể chia thành các nhóm chính sau:

• Vật dụng bài trí lớn: Bao gồm các loại chóe lớn, độc bình, dĩa treo tường và các loại chậu hoa. Đặc biệt nhất là những chậu chưng “cành vàng lá ngọc” cực kỳ tinh xảo; đây là loại hình mà triều đình thường ký kiểu tại Quảng Đông để trang hoàng trong các cung điện.
• Tranh và biểu tượng gắn tường:
  • Các bức tranh treo tường làm từ một tấm pháp lam nguyên mảnh hoặc ghép từ nhiều mảnh (như các bức họa hoa điểu tại nội thất điện Biểu Đức).
  • Các biểu tượng như đào tiên, quả lựu, quả phật thủ được chế tác bằng kỹ thuật gò nổi để trang trí trực tiếp lên tường hoặc gắn lên đầu các đôi câu đối.

• Hoành phi và câu đối: Những bức hoành hình chữ nhật hoặc các cặp đối liễn có chữ Hán chạm nổi bằng pháp lam ở giữa, xung quanh trang trí các họa tiết như cúc dây hay hình dơi ngậm kim tiền. Đôi khi, các chữ Hán rời bằng pháp lam được phủ men vàng hoặc xanh lam rồi gắn lên phiến gỗ hoặc đá để tạo thành biển ngạch nội thất.
• Đồ dùng thẩm mỹ và giải trí: Các vật dụng phục vụ nhu cầu làm đẹp và giải trí của giới quý tộc như hộp đựng phấn, hộp nữ trang và bộ đồ trò chơi đầu hồ.

8.2. Đặc điểm mỹ thuật và màu sắc

Trang trí nội thất bằng pháp lam mang những nét đặc thù về thị giác để phù hợp với không gian kín:

• Màu sắc: Khác với pháp lam ngoại thất thường dùng gam màu nóng, mạnh; đồ nội thất và gia dụng thường sử dụng các màu lam, hồng tía, xanh lục, nâu nhạt hoặc hòa sắc đa dạng. Đặc biệt, dưới triều Minh Mạng còn có dòng pháp lam xanh trắng quý hiếm với phong cách tương đồng đồ sứ ký kiểu.
• Đề tài: Thường xoay quanh các chủ đề sơn thủy, nhân vật, hoa điểu (chim hoa), bát bửu, tứ quý hoặc các điển tích lịch sử.
• Kỹ thuật kết hợp: Một số hiện vật trang trí nội thất cao cấp không phủ men toàn bộ mà để lộ cốt đồng hoặc gắn thêm các chi tiết phụ bằng ngọc, mã não, thủy tinh màu để tăng vẻ lộng lẫy.

8.3. Xu hướng ứng dụng trong nội thất hiện đại

Ngày nay, nghệ thuật pháp lam đang được hồi sinh và đưa vào không gian sống hiện đại như một loại di sản độc đáo:

• Nội thất cao cấp: Pháp lam được ứng dụng làm điểm nhấn trang trí trên các bộ sofa cao cấp (như các bộ sưu tập của Galaxy Furniture), tạo nên sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại.
• Hội họa đương đại: Các nghệ nhân hiện nay đã sáng tạo các bức tranh pháp lam theo chủ đề mới, thử nghiệm kết hợp với sơn dầu hoặc sơn mài để phù hợp với kiến trúc nhà ở hiện nay.

Việc sử dụng pháp lam trong trang trí nội thất có thể ví như việc “thắp sáng sự sang trọng” cho không gian: nếu ngoại thất là lớp áo giáp rực rỡ bảo vệ kiến trúc, thì nội thất chính là những món trang sức tinh tế, vừa thể hiện đẳng cấp quyền quý của chủ nhân, vừa lưu giữ những giá trị nghệ thuật tỉ mỉ qua hàng thế kỷ.

Kết luận

Trải qua gần hai thế kỷ với những thăng trầm của lịch sử, nghệ thuật Pháp lam Huế đã đi một hành trình dài từ những quan xưởng rực rỡ thời Minh Mạng đến giai đoạn mai một đau thương, và giờ đây là sự hồi sinh đầy kiêu hãnh. Pháp lam không chỉ là một kỹ thuật tráng men trên cốt đồng; đó là sự kết tinh của tư duy thẩm mỹ cung đình, bản sắc văn hóa Việt và tâm huyết của những nghệ nhân khát khao nối lại dòng chảy di sản.

Ngày nay, khi xu hướng kiến trúc tìm về các giá trị bản sắc, Pháp lam đã thoát khỏi những bức tường cổ kính của cung điện, lăng tẩm để bước vào không gian sống đương đại. Dưới bàn tay tài hoa của đội ngũ Galaxy Furniture, những họa tiết Pháp lam rực rỡ hay những mảng màu men “ngũ sắc” đặc trưng đã được khéo léo đưa vào các sản phẩm nội thất cao cấp. Việc ứng dụng Pháp lam trên bàn, ghế hay các vật phẩm trang trí không chỉ là sự tái hiện một loại hình nghệ thuật, mà còn là cách chúng ta đưa cái “hồn” cung đình vào nhịp sống hằng ngày.

Sự hiện diện của Pháp lam trong nội thất hiện đại chính là lời khẳng định mạnh mẽ nhất cho sức sống bền bỉ của di sản. Nó không chỉ biến mỗi ngôi nhà thành một tác phẩm nghệ thuật độc bản mà còn giúp lưu giữ những giá trị văn hóa quý báu của cha ông, để ngọn lửa “vàng son” của Pháp lam sẽ còn tiếp tục tỏa sáng và lan tỏa trong tương lai.

Galaxy Furniture theo đuổi nội thất cao cấp ứng dụng vật liệu truyền thống, nơi mỗi thiết kế được tạo nên từ chiều sâu văn hóa, bàn tay thủ công và tư duy sống bền vững.